Tajemnice Warszawy » Zabory

Twierdza, pomniki nieładu przestrzennego

Greger Mikaelsen — Tue, 28 Jul 2009 16:31:30 +0000

Wczoraj przeszedłem się w okolice hali Kupieckich Domów Towarowych. Zrobiłem kilka zdjęć. Skłoniło mnie to także do refleksji nad tym jakie powinno być centrum takiego miasta jak Warszawa.

Hala została otoczona wysokim na półtora metra metalowym płotem, pilnowana jest przez straż miejską. Towar z hali wydaje się kupcom. Widać skutki zeszłotygodniowej bitwy. Wszystkie drzwi są zamknięte i zamalowane białą farbą. Prawdopodobnie wstawiono też nowe szyby. O następstwie egzekucji komorniczej informują media.

Mój artykuł, a raczej jego temat nie odnosi się tylko i wyłącznie do sprawy KDT. Chcę (po raz kolejny) rozmyślać nad sposobem zagospodarowania Placu Defilad. Co powinno się na nim znaleźć, a co nie.

Fakt faktem, że mamy teraz ogromny pusty plac, z ogromnym sowieckim monumentem. Plac ten jest omijany przez większość Warszawiaków, jedynie w parku od strony Alej Jerozolimskich coś się dzieje. Ale to wynik położenia tam stacji metra i dworca kolejowego.

Ruscy, fundując nam sowieta, zniszczyli przestrzeń w centrum Warszawy. Podobnie jak zrobili to budując ogromną cerkiew na Placu Saskim. Co ciekawe oba te projekty łączy kilka jeszcze innych cech:

były uznawane za symbole rosyjskiego panowania
mecenasami były rusofilskie władze, pod zaborami (PRL w istocie takim zaborem był)
na obie budowle wrzutkę zrobił polski naród, decyzjami administracyjnymi mu to umożliwiono

Sobór na Placu Saskim to jest bardzo ciekawy temat do poruszenia. Został on wybudowany w latach 90-tych XIX wieku. Inicjatorem budowy był gubernator Josif Hurko, zaciekły rusyfikator. Głęboko wierzę, że prawosławna Rosja pomorze mi wznieść tutaj nową katedralną świątynię, godną wielkości i potęgi rosyjskiego narodu -brzmiały jego słowa do narodu. Pomysł wzniesienia kolejnej już cerkwi w Warszawie akceptowały władze rosyjskie i cerkiew, jednak od nich otrzymano niewiele datków. Car pozwolił mu znaleźć inne metody sfinansowania budowy soboru. Hurko zarządził w 1892 roku dobrowolną, lecz w praktyce przymusową składkę od wszystkich wójtów i burmistrzów w Polsce. Oni dodatkowo ściągali pieniądze na obsługę machiny biurokratycznej. I to nie starczało, dlatego Hurko polecił izbie skarbowej nałożyć, jak to sam nazwał, dodatek do podatku gruntownego i podymnego. Za rosyjską inwestycję płacił przymusowo kmieć i ziemianin polski. Przy okazji budowy pożywiła się cała rodzina Hurków.

Poświęcona w 1912 roku prawosławna świątynia została rozebrana w latach 1924-26. Polacy bardzo jej nienawidzili. Kojarzyła się z rosyjskim panowaniem i ingerowała zbyt mocno w architekturę. W 1920 roku na łamach pisma „Naprzód” domagano się zburzenia soboru tymi słowami: Sobór na Placu Saskim (jak wszystkie cerkwie w naszym kraju) zbudowany został, by zaznaczyć przemoc rosyjską nad nami, byśmy uderzenia rosyjskiego knuta uczuwali na plecach naszych ciągle, byśmy uchylali czoła przed każdą kanalią moskiewską, byśmy zatracili godność narodową naszą i zostali niewolnikami.

Dziś podobne słowa możemy wypowiedzieć o sowiecie stojącym obok hali KDT. W tym celu zacytujmy inny artykuł, z Gazety Warszawskiej, i tylko podmieńmy nazwę nazwę miejsca -nikt nie zauważy różnicy: Otóż i my, Polacy, nawet w ubogiej architektonicznie Warszawie mieliśmy i mamy ideę i nie możemy pozwolić na to, aby nam byle cham rosyjski psuł rzeczy piękne. Plac Saski, taki jaki był przedtem, to całość sama w sobie, całość obszerna, architektonicznie związana i piękna. Jak wygląda dziś centrum Warszawy? W środku stoi sowiecki podarunek, który na dodatek rozlewa się na cały plac. Powierzchnia placu jest wyłożona asfaltem, kostką czy nawet betonem. Od strony północnej i południowej mamy park i jakieś alejki. Reszta to natomiast parkingi. Zimą całość jest szara i smutna, niczym na czarno-białej fotografii. Czy Warszawa zasługuje na takie centrum? Nie, to miasto zasługuje na przestrzeń miejską z prawdziwego zdarzenia. Muszą się tam znaleźć obiekty, które sprawią, że przestrzeń ta stanie się żywa i chętnie odwiedzana przez mieszkańców. Dziś tak nie jest. Od strony północnej i zachodniej Plac Defilad jest bardziej żywy, ale co tam mamy? Dwie stacje PKP, które na pewno nie dają dobrej opinii miastu, są pijaczki, jakieś podejrzane typki i tak dalej. Ulica Emilii Plater jest jednym wielkim parkingiem, nie do przejścia (tak samo jak Marszałkowska po drugiej stronie). Przejścia podziemne, zamiast łączyć, tylko dzielą.

A co dziś możemy z tym zrobić? Budować użyteczne i atrakcyjne budynki na około sowieta, pobudować więcej drapaczy chmur -by sowiet nie był na pierwszym miejscu panoramy Warszawy, polikwidować te przeklęte parkingi (ja wiem, że one są potrzebne, ale po kiego nie buduje się takich pod ziemią) i też zrobić porządek ze stacjami PKP (tu akurat kolejowy moloch nie bardzo wie co zrobić, a Warszawa Śródmieście jest obleśna nadal po remoncie 3 lata temu). Albo też najlepiej -wyburzyć sowieta, grunty przekazać przedwojennym właścicielom i w planie zagospodarowania przestrzennego (już kolejnym z resztą) wpisać cały teren jako zespół kamieniczek czy architektury nawiązującej do przedwojennej. O dziwo architektura nowoczesna, typu Złote Tarasy bardzo dobrze się komponuje z architekturą zabytkową. Przykład: centrum saksońskiego miasta Chemnitz., tam nowoczesne, oszklone budynki stoją dosłownie na starówce i nikomu to nie przeszkadza. Obawiam się, że wybudowanie porządnego centrum wiąże się z wyburzeniem sowieta (akurat bardzo chce), byłaby ogromna przestrzeń pod inwestycje i przy okazji możliwość takiego uporządkowania centrum, jakiego tylko chcemy.

Puki co, rozbiórka hali KDT będzie trwała około pół roku (a wystarczy porównać do rozbiórki hali MarcPolu). Potem w tym miejscu nic się nie będzie działo, wreszcie ruszy budowa metra i muzeum.

Bibliografia:

Sobór na pl. Saskim i składki gminne. Stara i nowa Warszawa, „Rzeczpospolita” 1922 nr. 123, wyd. wieczorne, s. 5.
S. Pieńkowski, W sprawie Soboru, „Gazeta Warszawska” 1919 nr.3, s. 4.
W. Trojanowski, Sobór prawosławny na pl. Saskim, „Naprzód” 1920 nr 181, s. 4.

Administracja pod zaborem pruskim

Greger Mikaelsen — Wed, 28 Jan 2009 12:19:00 +0000

W 1795 roku ostatecznie upada Rzeczypospolita, Warszawa z częścią Mazowsza zostaje przyłączona do państwa Pruskiego.

Administracyjnie zagarnięte ziemie Prusacy podzielili na dwie prowincje, które nazwali Prusami Nowowschodnimi i Prusami Południowymi, prowincje te z kolei podzielono na departamenty. Warszawa znalazła się w obrębie Prus Południowych i obok Poznania i Kalisza stała się siedzibą departamentu, do którego włączono południowe Mazowsze oraz małe przedmoście, jakie zachowali Prusacy na prawym brzegu Wisły, w postaci wąskiego klina od Serocka do Karczewa.Przy wprowadzaniu pruskiego podziału administracyjnego na ziemie polskie w niewielkim stopniu uwzględniano stosunki miejscowe. Prowincję Prusy Południowe utworzono w 1793 r. Po III rozbiorze do jej terytorium przyłączono część Mazowsza, z Warszawą. W 1795 r prowincja dzieliła się na trzy departamenty, a stolicę prowincji przeniesiono z Poznania do Warszawy. Departament warszawski dzielił się na 10 powiatów.
Prowincje polskie Królestwa Polskiego, poza Śląskiem podlegały w różnym zakresie i czasie terytorialnym departamentom Dyrektorium Generalnego w Berlinie, będącego centralną władzą administracyjno -skarbową. Na miejscu pozostała tylko władza Departamentu -Kamera i Rejencja. Pierwsza funkcjonowała w Pałacu Krasińskich, druga w Pałacu Paca. Prezydentem Kamery był A.L. Hoym (krewny ministra), Prezydentem Rejencji -D.W. Meyer. Obie zajmowały się sprawami miejskimi. W kompetencji Kamery pozostała policja, podatki i pobór wojska; natomiast w ręku rejencji -sprawy sądowe i szkolne.
Do nowego podziału administracyjnego, w części o charakterze racjonalnym dostosowano strukturę władz i urzędów. Ziemie polskie stały się eksperymentem ustrojowym, którego pozytywne rezultaty wprowadzano do pozostałych prowincji pruskich. Zarząd prowincji Prusy Południowe objął minister K.G. Hoym; od roku 1798 funkcję tę przejął O.K. Voss. Obaj rzadko bywali w Warszawie. Monarcha pruski trzykrotnie odwiedził Warszawę: w 1798 (13-18.6), 1802 (22-29.6) i w 1805 roku.

Rzecz prosta, że władze były wyłącznie niemieckie i urzędowały jedynie po niemiecku; dawny samorząd Warszawy przestał istnieć, a agendy prezydenta miasta objął prezydent policji. Godło Warszawy zastąpiono czarnym orłem. Stało się to pod koniec lipca 1795; od tego czasu urzęduje königlich-preussischer Magistrat, a w herbie ukazał się czarny orzeł pruski. Władze pruskie mieściły się w rządowych pałacach, Brühlowskim, gdzie była naczelna rezydencja, i Krasińskich, gdzie urzędowała kamera Prus Południowych; w pałacu Krasińskich odbył się też z początkiem lipca 1796, po złożeniu przez obywatelstwo uroczystego homagium królowi pruskiemu, wielki bal z tańcami dla całego miasta, przy czym ogród był kosztownie oświetlony. W pałacu Kazimierzowskim mieścił się Justiz-Magistrat i dyrekcja lombardu, a należące do kompleksu budynki mieszkalne, niegdyś kadeckie, zostały wynajęte ludności rzemieślniczej.

W dziedzinie administracyjnej rządy pruskie wprowadziły jednak wiele reform. Dość dużo uwagi poświęcono sprawo wewnętrznym. Uporządkowano niektóre ulice, zbudowano most przez Wisłę na miejscu zniszczonego w działaniach wojennych, zorganizowano także sprawnie działającą pocztę. W 1795 r. departament policji przedsięwziął rewizje domów i zobowiązał ich posiadaczy do oczyszczania podwórzy, zakładania śmietników i opróżniania ich własnym kosztem. Za wyrzucanie śmieci na ulicę, a zwłaszcza za podrzucenie ich pod cudzy dom, groziła kara pieniężna, a nawet cielesna. Obwieszczenia magistratu z tego samego roku, zakazywały składania na ulicach drzewa opałowego, zakazano też wystawiania mięsa na sprzedaż poza jatkami. Wyznaczono ceny maksymalne na artykuły żywnościowe, a także uregulowano pory handlowania nimi. Szerokie plany zabrukowania miasta ograniczyły się do ulicy Królewskiej i jeszcze kilku nad Wisłą. Zaprowadzone w roku 1797 księgi hipoteczne uporządkowały sprawę własności, a utworzone w 1800 roku tzw. Stowarzyszenie Ratunkowe od Ognia zmniejszyło straty od pożarów. Uporządkowano czy też przynajmniej starano się uporządkować sprawy nierządu. W 1802 r. ogłoszono Publicandum wider die Verfuerung junger Maedchen zu Bordell und anderer feiler Hurerey, które szczegółowo w trzydziestu punktach normowało te sprawy. Najważniejsze postanowienia dotyczyły przymusu zamieszkania nierządnic w domach publicznych pod nadzorem gospodarza lub gospodyni, którzy winni w tym celu uzyskań konsens na piśmie z dyrekcji policji. Domy te winny znajdować się na bocznych ulicach nie tak jednak dalekich. Przewidziana była kontrola lekarska, przy czym ustanowiono wysokie kary za usunięcie się z ewidencji; zabroniono też sprzedaży w tych domach trunków wyskokowych. Surowo zakazano zapraszania lub wabienia klientów na ulicy a także stręczycielstwa. Spis ludności z 1803 r. wykazuje 109 kobiet publicznych; niewątpliwie ilość ich była wielokrotnie większa. Stworzono nadzór lekarski i nakazano szczepienia przeciw ospie. Starano się też ułatwić ruch uliczny przez usuwanie bram, które straciły swój dawny sens. W 1804 r. zburzono grożącą zawaleniem Bramę Boczną na Starym Mieście, bramę Nowomiejską i oraz na dziedzińcu Pałacu Saskiego. Oświetlenie miasta było nadal problematyczne. Mało kto stosował się do nakazów policyjnych oświetlania swych posesji. Dlatego policja co jakiś czas nakładała kary zbiorowe za brak światła. Nowością z czasów pruskich byli publiczni latarnicy, którzy za niewielką opłatę oświetlali drogę i przeprowadzali przez ryzykowne przejścia. Najczęstszym miejscem ich postoju były budynki teatralne. Dodatkowo trudnili się czyszczeniem obuwia. Mieli latarnie z numerami wydawanymi przez komisarzy cyrkułowych. Z nowości można jeszcze wymienić zaprowadzenie stałej służby listonoszów, władza pruska zniosła też monopol tytoniowy. Natomiast nie słychać jednak było o jakichkolwiek planach urbanistycznych.

Stan ten trwa do roku 1806, kiedy w wyniku przegranej wojny wojska francuskie dostają się na teren Warszawy i dochodzi ostatecznie do likwidacji tam pruskiej administracji.

Cmentarz żydowski przy Okopowej

Greger Mikaelsen — Sat, 27 Dec 2008 01:46:00 +0000

Omawiając historię Żydów warszawskich wspomniałem o powstaniu cmentarza przy ulicy Okopowej. Dziś zamieszczę zdjęcia.

Nekropolia ta powstała w roku 1806, natomiast pierwszy pogrzeb miał miejsce w 1807. Zajmuje powierzchnię 33.6 ha, a liczbę pochówków ocenia się na 200 tysięcy. Jest to zatem jedna z największych, czynnych nekropolii żydowskich na świecie.

Zobacz także: Cmentarz żydowski w Warszawie

Emancypacja Żydów -początki

Greger Mikaelsen — Thu, 16 Oct 2008 09:34:00 +0000

Ludność żydowska uległa zwiększeniu, dochodząc w 1805 r. do ok. 12 tys. W 1799 roku zniesiono zakaz osiedlania się jej w Warszawie. Dwa lata wcześniej liczba Żydów wynosiła 7688, zwiększenie tej liczby wiązało się z zalegalizowaniem pobytu przebywających dotąd nielegalnie, a także z napływu nowych osadników. Przybysze musieli tylko opłacać stosowne podatki oraz przyjąć narzucone sobie nazwiska o niemieckim brzmieniu, co wiązało się zarówno z pewnymi zamiarami germanizacyjnymi, jak i porządkowymi. Nadawane dziedziczne nazwiska miały czasem śmieszne, a nawet uwłaczające (bądź makabryczne) brzmienie i znaczenie. Twórcą takich humorystycznych nazwisk był pracownik administracji miejskiej Ernest Teodor Amadeusz Hoffman, znany pisarz i kompozytor.

Żydzi za czasów pruskich uzyskują też swoją pierwszą synagogę, w której gromadziła się elita postępowa mówiąca literackim niemieckim językiem a chodząca w strojach warstwy zamożniejszej. Stąd też i synagogę nazywano powszechnie „niemiecką”. W 1799 r. otwarto przy Nowolipiu szpital Starozakonnych. Ludność chrześcijańska patrzyła na nich niechętnie, dochodziło też czasem do awantur. Tak np. w czasie procesji w oktawę Bożego Ciała w 1804 r. wszczęły się rozruchy, pospólstwo zniszczyło sklepy na Pociejowie i w podwórzach pałacu Jabłonowskich. W 1806 przy ulicy Okopowej powstał kolejny, drugi cmentarz wyznania mojżeszowego. Pierwszy cmentarz żydowski założono w średniowieczu poza murami miasta, w rejonie obecnego hotelu Bristol. Nekropolia ta funkcjonowała do czasu wypędzenia Żydów z Warszawy na przełomie XV i XVI wieku. Po jej zamknięciu Żydzi z Warszawy i okolic chowani byli w Sochaczewie, Węgrowie i Grodzisku Mazowieckim.
Głównym ośrodkiem handlu żydowskiego jest ulica Senatorska i pałac Pociejowski. Uciążliwy miał się okazać przepis o wysiedlaniu Żydów ze Śródmieścia. Inicjatywa wyszła z pruskiego magistratu na który naciskali kupcy niemieccy i polscy.

W lipcu 1806 r. zarządzono usuwanie ich ze Starego i Nowego Miasta, Krakowskiego Przedmieścia, Długiej, Miodowej, Senatorskiej i Trębackiej oraz z przecznic tych ulic. Dotyczyło to zarówno mieszkańców jak i sklepów, Żydzi mieli się wyprowadzić do Wielkiej Nocy 1808 roku.

Bibliografia:
Bystroń J. S. -Warszawa. Warszawa 1977.
Drozdowski M. M, Zahorski A. -Historia Warszawy. Warszawa 1981.
Kieniewicz Stefan -Warszawa w latach 1795-1914. Warszawa 1976.