W 1522 roku księżna Anna umarła. Dwa lata później ks. Stanisław, a po nim, też dwa lata później, jego brat. Przy życiu pozostała jedynie siostra książąt, Anna. Przyczyną tych zagadkowych śmierci miało być otrucie, nigdy się zapewne nie dowiemy kto miał być sprawcą. Tropy prowadziły aż na Wawel. Dostawca leków, Włoch Giovanni Alantsee był faworyzowany przez królową Bonę. Wojewodzianka rawska, Katarzyna Radziejowska również miała z nim styczność. Mówiło się, że liczyła na małżeństwo z jednym z książąt. Zygmunt Stary zarządził proces, przed sądem stanęli ludzie przypadkowi, którzy przyznali się następnie do winy (tortury). Okrutnie stracono ich publicznie. Radziejowska poślubiła jednego z mazowieckich dostojników, Alantse zniknął gdzieś na jakiś czas, potem pojawił się w Krakowie, w końcu został burmistrzem w Płocku.

Powrót Księstwa do Korony nie był w smak Mazowszanom. Do księstwa było wielu pretendentów. Po śmierci Konrada jego dziećmi opiekował się palatyn węgierski Stefan Batory, który korzystając z sytuacji zgłaszał swoje pretensje do dzielnicy. Mówiono też, że i cesarz Karol chętnie odstąpi Boni księstwo Bari w zamian za Mazowsze. Litwini chcieli by Mazowsze dostało się w ręce Zygmunta Augusta, chętniej wtedy wybiorą go na króla

W 1526 roku Warszawa znalazła się na terytorium Korony, rozpoczął się proces zmierzający ku stołeczności. 23 września król zrównał ją prawnie z innymi miastami królewskimi. Miasto zostało otoczone opieką, mieszczan chciano zjednać, nadając im przywileje. Edyktem de non tolerandis Juaeis ugodzono w ich naturalnych konkurentów. W dalszej kolejności m.in. zlikwidowano zależność cechów warszawskich od krakowskich.
Po jego śmierci miasto nadal pozostało w orbicie zainteresowań jego najbliższej rodziny. Bona do czasu swojego powrotu do Włoch przebywała w Warszawie, polubiła dwór w Jazdowie i tu osiadła z trzema córkami: Zofią, Anną i Katarzyną. Dworek odwiedzany był przez wielu znamienitych dygnitarzy, a przedsiębiorcza królowa wzorowo nim gospodarzyła. Miała tym samym wpływ na rozwój miasta. Końcowy okres jej pobytu upłynął w charakterze intryg. Zygmunt August nie chciał się zgodzić na wyjazd matki z kraju, wielu sądziło, że zabierze ze sobą swoje legendarne skarby. Gdy to się już stało, zapamiętano, że 144 koni wywoziło je z Warszawy. W Jazdowie pozostała już tylko jej córka Anna, wypełniając pustkę swego życia popadała w dewocję.

Zygmunt August też coraz częściej bywał w Warszawie. Unia, Inflanty, panowanie nad Bałtykiem czy wojny z Moskwą stały się osią politycznych zainteresowań króla. Warszawa w obrębie Mazowsza była miastem sejmowym, tu krzyżowały się drogi wiodące do wszystkich krańców Imperium Jagiellonów. Sejmik mazowiecki obradował w kościele św. Marcina, później został nazwany generalnym. Tu także obradowały sejmy walne. Na przełomie 1556/1557 zebrał się sejm walny państwowy, a w 1563/1564 sejm egzekucyjny. Na sejmie w Lublinie w 1569 postanowiono, że Warszawa stanie się siedzibą sejmów walnych Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Zygmunt koniec swojego życia spędził w Warszawie, szukając na Zamku zapomnienia po śmierci Barbary w ramionach przeróżnych nałożnic, budząc obrzydzenie swej siostry.

Po śmierci króla, w 1573, zebrał się w Warszawie Sejm walny konwokacyjny. Tutaj także odbyła się pierwsza wolna elekcja. Henryk Walezy jednak powrócił do Francji. Rok później nowym królem został Stefan Batory, który poślubił Annę Jagiellonkę. Mawiano, że królowa nie była bardzo dla niego atrakcyjna i często chodził do lasu z kochankami. Stara i brzydka żona oraz powodzenie towarzyskie sprawiły, że Batorego portretuje się tylko z jednego profilu.

Bibliografia:

• M. M. Drozdowski, A. Zahorski, Historia Warszawy, Warszawa 1972, s. 32-37.
• W. Konopczyński, Dzieje Polski Nowożytnej, Warszawa 2003, s. 97.
• R. M. Kunkel, Architektura gotycka na Mazowszu, Warszawa 2006, s. 10.