Niedawno firma Kruszer wystawiła halę na aukcję, cena około 4 miliony złotych.

Ostatnio też mam wiele pracy, głównie pisanie pracy magisterskiej. Mam już dwa rozdziały oddane

Hala została zamknięta 21 lipca 2009 roku. Dzień wcześniej udało mi się tam przejść i wykonać ostatnie zdjęcia tego centrum handlowego.

Sikorski zaproponował zburzenie PKiN kiedy komentował rocznicę zburzenia muru berlińskiego w Radiu Zet: -20 lat temu podczas obalania komunizmu – zabrakło „momentu katharsis”. – To, co patriotyczna ludność stolicy zrobiła po odzyskaniu niepodległości 91 lat temu, zburzyła cerkiew prawosławną na dzisiejszym placu Józefa Piłsudskiego, tego nam zabrakło – powiedział minister.

Temat ten poruszałem już wiele razy. Wakacyjny felieton dosyć dobrze opisał sprawę Pajaca i Placu Defilad. Zastanawia mnie jednak fakt, czy nie lepiej byłoby mimo wszystko zostawić Sowieta. I zrobić wszystko, żeby odjąć mu jakoś tę przykrą funkcję, może obudować – by był mniej widoczny jakoś, żeby ogólnie stracił na znaczeniu. W zamian wokół niego wybudować centrum z prawdziwego zdarzenia.

Nie ukrywam, że marzy mi się architektura w przedwojennym stylu. Można dziś budować stylowo, chciałbym odtworzenia siarki ulic, jaka istniała przed wojną… i rozbiórki KDT…

O ile jednak sama rozbiórka jest technicznie możliwa, to projekt musiałby po drodze napotkać znacznie więcej kłopotów. Konieczna była by m.in. całkowita zmiana planu zagospodarowania miejscowego. Trzeba by również znaleźć nowe siedziby dla instytucji działających w PKiN. Dodatkowo nie można zapominać o fakcie, że Pałac jest o dwóch lat zabytkiem.

Koszty byłyby więc nieporównywalnie większe, niż samo wyburzenie.

Teoretycznie można by się zastanawiać, czy nie znaleźliby się prywatni inwestorzy, którzy zorganizowaliby rozbiórkę w zamian za cenny grunt w centrum miasta, ale minister sam wyraźnie zaznaczył, że w miejscu Pałacu powinien powstać park dla mieszkańców miasta. A na taką inwestycję, żaden prywatny przedsiębiorca raczej by nie przystał.

- Trudno oczekiwać, że projekt wyjdzie kiedykolwiek poza rzucone przy okazji rocznicy hasło – ucina Kapela.

Warto zobaczyć:

• Kto jeszcze chce zburzyć Pałac Kultury?
• Sikorski: Zburzmy Pałac Kultury i posadźmy tam trawkę
• Zburzyć Pałac Kultury? „Technicznie wykonalne”

Hala została otoczona wysokim na półtora metra metalowym płotem, pilnowana jest przez straż miejską. Towar z hali wydaje się kupcom. Widać skutki zeszłotygodniowej bitwy. Wszystkie drzwi są zamknięte i zamalowane białą farbą. Prawdopodobnie wstawiono też nowe szyby. O następstwie egzekucji komorniczej informują media.

Mój artykuł, a raczej jego temat nie odnosi się tylko i wyłącznie do sprawy KDT. Chcę (po raz kolejny) rozmyślać nad sposobem zagospodarowania Placu Defilad. Co powinno się na nim znaleźć, a co nie.

Fakt faktem, że mamy teraz ogromny pusty plac,  z ogromnym sowieckim monumentem. Plac ten jest omijany przez większość Warszawiaków, jedynie w parku od strony Alej Jerozolimskich coś się dzieje. Ale to wynik położenia tam stacji metra i dworca kolejowego.

Ruscy, fundując nam sowieta, zniszczyli przestrzeń w centrum Warszawy. Podobnie jak zrobili to budując ogromną cerkiew na Placu Saskim. Co ciekawe oba te projekty łączy kilka jeszcze innych cech:

• były uznawane za symbole rosyjskiego panowania
• mecenasami były rusofilskie władze, pod zaborami (PRL w istocie takim zaborem był)
• na obie budowle wrzutkę zrobił polski naród, decyzjami administracyjnymi mu to umożliwiono

Sobór na Placu Saskim to jest bardzo ciekawy temat do poruszenia. Został on wybudowany w latach 90-tych XIX wieku. Inicjatorem budowy był gubernator Josif Hurko, zaciekły rusyfikator.

Głęboko wierzę, że prawosławna Rosja pomorze mi wznieść tutaj nową katedralną świątynię, godną wielkości i potęgi rosyjskiego narodu

Tak brzmiały jego słowa do narodu. Pomysł wzniesienia kolejnej już cerkwi w Warszawie akceptowały władze rosyjskie i cerkiew, jednak od nich otrzymano niewiele datków. Car pozwolił mu znaleźć inne metody sfinansowania budowy soboru. Hurko zarządził w 1892 roku dobrowolną, lecz w praktyce przymusową składkę od wszystkich wójtów i burmistrzów w Polsce. Oni dodatkowo ściągali pieniądze na obsługę machiny biurokratycznej. I to nie starczało, dlatego Hurko polecił izbie skarbowej nałożyć, jak to sam nazwał, dodatek do podatku gruntownego i podymnego. Za rosyjską inwestycję płacił przymusowo kmieć i ziemianin polski. Przy okazji budowy pożywiła się cała rodzina Hurków.

Poświęcona w 1912 roku prawosławna świątynia została rozebrana w latach 1924-26. Polacy bardzo jej nienawidzili. Kojarzyła się z rosyjskim panowaniem i ingerowała zbyt mocno w architekturę. W 1920 roku na łamach pisma „Naprzód” domagano się zburzenia soboru tymi słowami:

Sobór na Placu Saskim (jak wszystkie cerkwie w naszym kraju) zbudowany został, by zaznaczyć przemoc rosyjską nad nami, byśmy uderzenia rosyjskiego knuta uczuwali na plecach naszych ciągle, byśmy uchylali czoła przed każdą kanalią moskiewską, byśmy zatracili godność narodową naszą i zostali niewolnikami.

Dziś podobne słowa możemy wypowiedzieć o sowiecie stojącym obok hali KDT. W tym celu zacytujmy inny artykuł, z Gazety Warszawskiej, i tylko podmieńmy nazwę nazwę miejsca -nikt nie zauważy różnicy:

Otóż i my, Polacy, nawet w ubogiej architektonicznie Warszawie mieliśmy i mamy ideę i nie możemy pozwolić na to, aby nam byle cham rosyjski psuł rzeczy piękne. Plac Saski, taki jaki był przedtem, to całość sama w sobie, całość obszerna, architektonicznie związana i piękna.

Jak wygląda dziś centrum Warszawy? W środku stoi sowiecki podarunek, który na dodatek rozlewa się na cały plac. Powierzchnia placu jest wyłożona asfaltem, kostką czy nawet betonem. Od strony północnej i południowej mamy park i jakieś alejki. Reszta to natomiast parkingi. Zimą całość jest szara i smutna, niczym na czarno-białej fotografii. Czy Warszawa zasługuje na takie centrum? Nie, to miasto zasługuje na przestrzeń miejską z prawdziwego zdarzenia. Muszą się tam znaleźć obiekty, które sprawią, że przestrzeń ta stanie się żywa i chętnie odwiedzana przez mieszkańców. Dziś tak nie jest. Od strony północnej i zachodniej Plac Defilad jest bardziej żywy, ale co tam mamy? Dwie stacje PKP, które na pewno nie dają dobrej opinii miastu, są pijaczki, jakieś podejrzane typki i tak dalej. Ulica Emilii Plater jest jednym wielkim parkingiem, nie do przejścia (tak samo jak Marszałkowska po drugiej stronie). Przejścia podziemne, zamiast łączyć, tylko dzielą.

A co dziś możemy z tym zrobić? Budować użyteczne i atrakcyjne budynki na około sowieta, pobudować więcej drapaczy chmur -by sowiet nie był na pierwszym miejscu panoramy Warszawy, polikwidować te przeklęte parkingi (ja wiem, że one są potrzebne, ale po kiego nie buduje się takich pod ziemią) i też zrobić porządek ze stacjami PKP (tu akurat kolejowy moloch nie bardzo wie co zrobić, a Warszawa Śródmieście jest obleśna nadal po remoncie 3 lata temu). Albo też najlepiej -wyburzyć sowieta, grunty przekazać przedwojennym właścicielom i w planie zagospodarowania przestrzennego (już kolejnym z resztą) wpisać cały teren jako zespół kamieniczek czy architektury nawiązującej do przedwojennej. O dziwo architektura nowoczesna, typu Złote Tarasy bardzo dobrze się komponuje z architekturą zabytkową. Przykład: centrum saksońskiego miasta Chemnitz., tam nowoczesne, oszklone budynki stoją dosłownie na starówce i nikomu to nie przeszkadza. Obawiam się, że wybudowanie porządnego centrum wiąże się z wyburzeniem sowieta (akurat bardzo chce), byłaby ogromna przestrzeń pod inwestycje i przy okazji możliwość takiego uporządkowania centrum, jakiego tylko chcemy.

Puki co, rozbiórka hali KDT będzie trwała około pół roku (a wystarczy porównać do rozbiórki hali MarcPolu). Potem w tym miejscu nic się nie będzie działo, wreszcie ruszy budowa metra i muzeum.

Bibliografia:

• Sobór na pl. Saskim i składki gminne. Stara i nowa Warszawa, „Rzeczpospolita” 1922 nr. 123, wyd. wieczorne, s. 5.
• S. Pieńkowski, W sprawie Soboru, „Gazeta Warszawska” 1919 nr.3, s. 4.
• W. Trojanowski, Sobór prawosławny na pl. Saskim, „Naprzód” 1920 nr 181, s. 4.

Wydarzenia spod hali KDT sprzed kilku dni zainspirowały mnie do opisania historii handlu w centrum Warszawy. Żeby zrozumieć zajścia powinniśmy cofnąć się kilkanaście lat wstecz. Nie chodzi tu jeszcze o planowanie z miastem nowego domu towarowego, ale handel na samym placu. Dzięki temu będziemy wiedzieć kim są ci ludzie, którzy tak protestowali.

Szybko po upadku komunizmu rozpoczął się na ulicach Warszawy niczym nieskrępowany handel. Państwo i jego administracja były jeszcze bardzo słabe, by skutecznie egzekwować porządek. Pojawiły się także zorganizowane grupy przestępcze, nieraz złożone z obywateli krajów byłego Związku Radzieckiego, którzy korzystając ze słabości państwa polskiego robili tu interesy. W 1989 roku uliczni sprzedawcy zajmowali najbardziej atrakcyjne miejsca: główne ulice, place. W wielki bazar zamienił się Stadion Dziesięciolecia i centralny plac stolicy. Trawniki dookoła Pałacu Kultury i Nauki przeobraziły się w ubite klepisko. Handlarze rozłożyli swoje kramy wzdłuż Marszałkowskiej, Świętokrzyskiej. Potencjalny klient spacerował po mieście między szpalerami bud i stolików.
Warszawiacy kramy i budy handlowe przywitali z entuzjazmem. Wreszcie można było kupować swobodnie, a oferowane z polowych łóżek ubrania były niedrogie i zupełnie inne niż to, co sprzedawały państwowe sklepy. Towar pochodził częściowo z przemytu. Szybko pojawiły się też produkowane za wschodnią granicą, a potem także w podwarszawskich szwalniach tanie podróbki markowej odzieży. Bazar pod Pałacem Kultury „odkryli” też Rosjanie i Rumuni. W samym sercu stolicy Polski znajdowało się dziesięć hektarów Pałacu Kultury i 12 hektarów bazaru.
Na widok blaszanego targowiska esteci otrząsali się ze wstrętem, a samorządowcy narzekali, że handlarze są na placu nielegalnie, a za zajmowany teren nie płacą ani grosza. Sęk w tym, że wcale płacić nie musieli – nikt się, bowiem do placu Defilad nie przyznawał.

Pod koniec 1990 roku policjanci z komendy rejonowej Śródmieścia i komisariatu kolejowego na Dworcu Gdańskim zamierzali prowadzić wojnę z pospolitą przestępczością. Największe problemy dla policji stwarzał plac Defilad. Policja namierzyła łam grupy benklarzy (gra w trzy karty), w tym grupy regularnie przyjeżdżające ze Związku Radzieckiego. Stałym zajęciem graczy były rozboje i kradzieże. Po przerwie, pojawili się handlarze złotem – głównie z Rumunii. Wyjaśnia to, że chodzi w tym przypadku o tombak. Sporo zamieszania robią rumuńscy Cyganie. Ich stałym zajęciem było okradanie budek i stolików. Do tego kłopoty z rodzimą przestępczością. W pasażu śródmiejskim, w pobliżu restauracji „Kaukaska”, zbierały się codziennie specjaliści od „kieszonek”. Przejście podziemne koło rotundy było już stałą „metą” podrabianej gorzałki. Na placu, przed Salą Kongresową, niemal codziennie wyłamują drzwi TIR-ów. Oczywiście tradycyjnie niebezpieczny jest „Pigalak”.

Jako pierwszy problem targowiska usiłował rozwiązać w 1991 r. ówczesny burmistrz Śródmieścia Jan Rutkiewicz. Ogłosił konkurs na postawienie dwóch – w założeniu tymczasowych – hal targowych, do których mogliby się przenieść kupcy. Tyle, że sami kupcy tego nie chcieli, a gdy burmistrz zapowiedział, że siłą wywiezie budy, zaczęli wojnę. O pomoc poprosili nawet Lecha Wałęsę, który odwiedził ich na bazarze w piątek 21 czerwca 1991 r. Prezydent RP oświadczył, że targowisko to problem lokalnych władz – pół tysiąca kupców poszło, więc pod urząd Śródmieścia. Tam doszło do szarpaniny z wychodzącym z budynku burmistrzem Rutkiewiczem. Potem na konferencji prasowej kupcy przekonywali dziennikarzy, że burmistrz „działa złośliwie i bezprawnie, bo nie wiadomo, komu podlega teren bazaru”. Wygrali – prezydent Warszawy Stanisław Wyganowski zdecydował, że budy na placu postoją jeszcze miesiąc. Kupcy nie chcieli się przeprowadzić do hal postawionych przez MarcPol i Universal (te firmy wygrały konkurs), twierdząc, że nie stać ich na wykupienie miejsc.

Tymczasem problem bazaru wydawał się miastu już tak istotny, że prezydent Warszawy wespół z burmistrzem Śródmieścia powołali pełnomocnika ds. pl. Defilad – został nim dyrektor PKiN Waldemar Sawicki. On to wymusił na handlarzach m.in. podpisywanie umów na dzierżawę terenu i wnoszenie do kasy miasta opłat targowych. Ich wysokość dochodziła miesięcznie do półtora miliona starych złotych. Jednak problemem było odnowienie zdewastowanego terenu. Potrzeba było na to starego miliarda złotych.

W 1992 r. dyrekcja Pałacu została jedynym zarządcą bazaru. Blaszane budy ustawiono w szeregach, płotkami ogrodzono trawniki. Handel kwitł – na targowisku na pl. Defilad handlowało już ponad 1,5 tysiąca osób. W jednym rzędzie obok siebie stali dyplomowani optycy, lekarze, absolwenci matematyki, chemii, polonistyki, elektroniki. Dziennie zarabiali tyle, ile dostaliby za miesiąc pracy w wyuczonym zawodzie. „Nie zamienię tej pracy na żadną inną. Wcześniej nie widywałem tylu kobiet w negliżu” – zwierzał się reporterce „Gazety” właściciel straganu z damską bielizną. Trzy lata później Śródmieście przekazało administrowanie targowiskiem Zarządowi Terenów Publicznych, gdyż PKiN wpłacał dzielnicy jedynie jedną czwartą wpływów z opłat. 1 lutego 1995 r. ZTP zapowiadał „podniesienie poziomu estetycznego targowiska i zmniejszenie kosztów jego utrzymania”. Skończyło się na obietnicach – wkrótce zarządzanie bazarem ZTP przekazał Fundacji Dzieci Specjalnej Troski.

Pod koniec 1995 r., handlarze spod Pałacu pobili się ze strażą miejską. Poszło o wywózkę szczęk i budek zleconą przez miasto – zamiast nich na placu miały pojawić się buldożery przygotowujące teren pod tunel metra. Szczęki ostatecznie przeniesiono w inne miejsce, lecz bazar istniał nadal – a kupcy rośli w siłę. Kolejne samorządy pod naciskiem handlarzy stale przedłużały lokalizację (jak jeszcze do niedawna hali KDT) – wszak w szczękach siedział potencjalny elektorat, nikt jakoś nie chciał się również narażać tysiącom ludzi robiących na bazarze zakupy. Właściciele szczęk poczuli się właścicielami terenu wokół Pałacu – 28 grudnia 1995 r. wystąpili do Śródmieścia z wnioskiem o przyznanie terenu bazaru w wieczystą dzierżawę. Dopiero po tym oburzony zarząd dzielnicy poprosił ówczesnego prezydenta Marcina Święcickiego o szybką likwidację bazaru – bez skutku. Śródmieście działało, więc na własną rękę, wywożąc na początku stycznia 1996 r. 11 straganów pod pretekstem zalegania z opłatami targowymi. W 1996 r. kupcy miesięcznie płacili średnio po 500 zł opłat targowych. Niektórzy nie płacili – zadłużyli w ten sposób bazar na blisko 4,4 mln zł. Kupcy zaczęli akcję protestacyjną, w której domagali się nie tylko powrotu wywiezionych, blaszaków, ale i obniżenia opłat targowych. Po raz kolejny dopięli swego.

Na rogu Marszałkowskiej i Alej Jerozolimskich miały stanąć dwa wieżowce do których mieliby się przenieść handlarze z placu Defilad, hal MarcPolu i Universalu oraz stojący wzdłuż Marszałkowskiej i na pl. Konstytucji. Z planów nic jednak nie wyszło, znów nie było pieniędzy – kupcy zostali więc na placu. A radni Śródmieścia postanowili, że bazar na tym terenie będzie istniał do momentu rozpoczęcia budowy metra. Wreszcie rada gminy Centrum uchwaliła, że bazar ma zniknąć 30 czerwca 1999 r. Kupcy zapowiedzieli, że bazaru nie opuszczą. 29 czerwca rada uległa i przedłużyła lokalizację bazaru na kolejne trzy miesiące.

Likwidację bazaru pod Pałacem zdecydowanie zapowiedział dopiero Paweł Piskorski. 30 września 1999 r. budy spod Pałacu miały zniknąć na dobre. Miasto nie zostawiło handlarzy samych – zaproponowano im przejście na stałe pod most Poniatowskiego bądź na ul. Długą (obok Arsenału). Kupcy kręcili nosem – wreszcie sami zaproponowali plac Bankowy.

Uchwałę, która pozwalała na zawiązanie spółki kupców z miastem, podjęto na sesji rady Centrum bez wcześniejszej dyskusji w komisjach. Stanisław Osowski, ówczesny dyrektor wydziału handlu w gminie Centrum, mówił wówczas: „Spółka ma zbudować tymczasowy pawilon na rogu Marszałkowskiej i Świętokrzyskiej. Gmina dała grunt, kupcy zobowiązali się, że sami sfinansują budowę tymczasowej hali, a kosztującą 3 mln dolarów budowę sfinansowali sami kupcy – udziałowcy spółki Kupieckie Domy Towarowe. Aby stać się udziałowcem, każdy z kupców musiał udokumentować legalne prowadzenie działalności oraz wpłacić blisko 20 tys. zł.

Wreszcie 29 marca tego roku ruszyła budowa. Zaprojektowana przez biuro architektoniczne FS&P ARCUS stalowa budowla ma długość 170 m, wysokość 18,5 – w środku mieści się niemal 700 pawilonów. Hala ma lekką konstrukcję – po trzech latach można ją będzie złożyć i przenieść w inne miejsce. Większość kupców jest z hali zadowolona – tym bardziej że gmina Centrum obiecała zwrócić im około 7 mln zł (a więc niemal połowę kosztów budowy hali) w chwili, gdy będą potrzebować pieniędzy na budowę stałego obiektu. Kupców denerwował sposób rozdzielania stoisk. – Wiadomo, jedne miejsca są lepsze niż inne – mówi Bogdan Ślęzak. Kupców oburza zwłaszcza to, że początkowo miało być losowanie stanowisk, jednak zarząd spółki doszedł do wniosku, że losowanie, owszem, będzie, jednak na innej zasadzie – grupy kupców będą losować miejsca w odgórnie nadanych im sektorach.
- A hala jest tak skonstruowana, że nie wszystkie alejki są drożne. Są lokalizacje dobre, są i dużo gorsze – dodaje Bogdan Ślęzak.
- Jest pewien trik, który skieruje ruch między pawilony – tłumaczą tymczasem w spółce. – Alejki w pewnym miejscu zaczynają się zwężać, co skieruje ludzi między pawilony, nikt więc nie będzie pokrzywdzony.
- Jeśli nic się nie zmieni, to odwołamy ten cały zarząd, bo nie bronią naszych interesów – zapowiadają tymczasem kupcy.
Nie było jednak gwarancji, że za trzy lata hala zniknie z placu Defilad. Zgodnie z umową miasto przedłużało zgodę na jej funkcjonowanie. A biorąc pod uwagę dotychczasową stanowczość rajców w kwestii bazaru, śmiało przypuszczano, że hala postoi dłużej. Wszak szpecące plac Defilad hale MarcPolu i Universalu również miały stać tylko trzy lata…

Bibliografia:

• Gazeta Stołeczna nr 456, wydanie z dnia 12/12/1990 , str. 1
• Gazeta Wyborcza nr 234, wydanie z dnia 07/10/1995 GAZETA ŚWIĄTECZNA, str. 14
• OCHOTA I WŁOCHY nr 0, dodatek do Gazety Stołecznej nr 73, wydanie z dnia 27/03/1999 , str. 10
• Gazeta Stołeczna nr 292, wydanie z dnia 14/12/2001 , str. 14
• Gronkiewicz-Walz zachowała się jak mężczyzna. Gazeta Stołeczna, 25/07/2009. wywiad z Janem Rutkiewiczem

Sytuacja wymknęła się spod kontroli w momencie zdobycia przez policję hali, wejścia komornika i rozpoczęcia szturmowania biura. Kilkoro kupców weszło na dach, następnie krzycząc przez megafon domagali się zaprzestania egzekucji.

Poniżej zapis wideo wydarzeń z wtorku, 21 lipca. Jakość niestety nie jest najlepsza z uwagi na ograniczone możliwości telefonu komórkowego. Na szczęście dosyć dobrze widać zajścia, a nawet można rozpoznać osoby.

Nagranie przedstawia wiele szokujących scen. Uprzedzam, że występują dosyć często słowa, czy wyrażenia uznawane za niecenzuralne. Widzimy na nich protesty i zamieszki. Udało mi się zarejestrować dowód na to, że w momencie egzekucji wewnątrz hali było małe dziecko. Kolejnym szokującym faktem jest bijatyka kupców z ochroną. Słyszymy krzyki nawołujące do rzucania kamieniami. Dodatkowo oberwało mi się za zwrócenie uwagi kobiecie, że łamie prawo.

Zajścia pod KDT nie były lokalnym wydarzeniem. Szybko przestały być także sporem kupców z miastem. W starciach wiele osób odniosło obrażenia, użyto gazu pieprzowego i łzawiącego. Kupcy bronili się laniem silnego strumienia wody, a po jej odcięciu użyli gaśnic. Zamieszki przeniosły się z parku świętokrzyskiego na ulicę Marszałkowską, całkowicie ją blokując. W ruch poszły płyty chodnikowe. Media były na miejscu jeszcze przed rozpoczęciem egzekucji, początkowo o starciach informowały jedynie media lokalne. Później jednak już krajowe.

Pozostaje pytanie dlaczego kupcy aż tak zaciekle bronili się przed egzekucją. Odpowiedzi można szukać w negocjacjach z miastem. Hala pozostała jako obiekt tymczasowy i co kilka lat kolejny prezydenci przedłużali umowy z kupcami. Kupcy mieli w ratuszu swoich przedstawicieli. Nie od dziś wiadomo, że kupieccy przedstawiciele bardzo pomagali nieraz władzy, mieli cenne głosy w Radzie. Z pewnością sprawą tą powinny zająć się odpowiednie organy.

Inna sprawa to kwestia atrakcyjności działki. Ten teren jest najdroższy w Warszawie, stawki za metr mogą sięgać milionów złotych. Kupcy mieli bardzo atrakcyjne warunki do prowadzenia działalności. Miasto dzierżawiło im grunt po dosyć niskich cenach, towar kupowali tanio w hurtowniach, a potem odsprzedawali z zyskiem. Interes się kręcił.